web analytics

THE NIGHTMARE – HENRY FUSELI

TWEEDE VERSIE VAN DE SCHILDERIJ

De nachtmerrie (originele Engelse titel: The Nightmare) is een schilderij van de Zwitsers-Engelse kunstschilder Johann Heinrich Füssli, gemaakt in 1781.

Dit kunstwerk is een van de vele voorbeelden van de sfeer van die tijd, wat later door Goths werd overgenomen.
Het geldt als een schoolvoorbeeld van de vroege romantiek en Gothic horror.

De schilderij toont een vrouw in een angstdroom met een incubus op haar borst en een donkere paard, de nachtmerrie, die de kamer binnenkijkt.

Incubus (van het Latijn incubus: en incubare:liggen op) is de naam die in de middeleeuwen werd gegeven aan een mannelijke demon, die vrouwen in hun slaap zou bezoeken en soms ook seksuele betrekkingen mee zou hebben. Deze gemeenschap zou dan geleid hebben tot de geboorte van heksen, demonen en misvormd nageslacht. De vrouwelijke tegenhanger is de succubus.

GEDICHT OVER EEN INCUBUS

So on his Nightmare through the evening fog
Flits the squab Fiend o’er fen, and lake, and bog;
Seeks some love-wilder’d maid with sleep oppress’d,
Alights, and grinning sits upon her breast.

EERSTE VERSIE VAN DE SCHILDERIJ

Deze schilderij was een klassieke voorbeeld van Gothic kunst.

Alle elementen zijn aanwezig: een slapende schoonheid, angst, afkeer, de komst van monsters, de dood. 

Na het succes en de goede recensies van de schilder, zijn er veel andere versies gemaakt.
Fuseli zelf heeft een nieuwe gemaakt een tijd later, waar het meisje omgedraaid is en eerder dood dan slapend lijkt.
Het incubus en de merrie, die haar hoofd door de gordijnen steekt, zijn nog steeds aanwezig.

Er zijn ook etsingen van gemaakt, alsmede een openlijk erotische versie, door een andere kunstenaar.

Hieronder is een greep uit de varianten.

DIVERSE VERSIES, ZOWEL DOOR FUSELI ALS DOOR ANDERE KUNSTENAREN GEMAAKT

GESCHIEDENIS VAN DE SCHILDERIJ

De nachtmerrie (originele Engelse titel: The Nightmare) is een schilderij van de ZwitsersEngelse kunstschilder Johann Heinrich Füssli, gemaakt in 1781, 101,6 × 126,7 centimeter groot. Het toont een vrouw in een angstdroom met een incubus op haar borst en geldt als een schoolvoorbeeld van de vroeg-romantiek. Het behoort tot de collectie van het Detroit Institute of Arts.

HOE KWAM FUSELI OP HET IDEE?

In 1779, kort nadat hij in Londen arriveerde, werd Füssli hartstochtelijk verliefd op de jonge Anna Landholdt, een nichtje van zijn boezemvriend de dichter-filosoof Johann Kaspar Lavater. Tijdens deze periode verwoordde hij erotische fantasieën over haar in een bewaard gebleven brief aan Lavatar:

“Afgelopen nacht had ik haar in mijn bed – husselde mijn nachtkleding door elkaar tot een hoop – wond mijn hete en vast gesloten handen om haar heen – liet haar lichaam en ziel versmelten met de mijne. Iedereen die haar nu aanraakt maakt zich schuldig aan overspel en bloedschande! Ze is de mijne, ik de hare. En hebben zal ik haar…”

Füssli’s liefde voor Landholdt bleef echter onbeantwoord. Hij deed haar een huwelijksaanzoek, maar werd afgewezen, naar het schijnt ook omdat haar vader tegen een huwelijk was. Korte tijd later trouwde ze met een vriend van de familie.

Landholdt liet Füssli echter niet los. In 1781 vereeuwigde hij haar in De nachtmerrie.

Aan de achterkant van deze, oorspronkelijke schilderij, is ook nog een schilderij te vinden: een portret van Anna.

Portret van Anna Landholdt, de vrouw op wie Fuseli verliefd was, wat hij achterop zijn eerste versie van de schilderij gezet.

VERSCHILLENDE VERSIES

De hier besproken eerste versie van De nachtmerrie werd door Füssli in 1782 geëxposeerd bij de Royal Academy of Arts en trok daar veel aandacht. Een jaar later maakte Thomas Burke een gravure naar hetzelfde thema, die in een voor die tijd grote oplage van 500 exemplaren in Londen werd verspreid en sterk bijdroeg aan de grote bekendheid van Füssli’s originele werk.

Füssli zou het thema van De nachtmerrie later nog meermaals herhalen. Bijzondere bekendheid geniet ook zijn tweede versie uit 1791, thans in het Goethe-Haus in Frankfurt am Main. Andere versies betreffen kopieën van deze beide werken, die hij vooral maakte vanwege het grote succes ervan.

Ook andere kunstenaars maakten werken die geïnspireerd waren op Füssli’s schilderij, met als meest bekende voorbeeld een versie van Nicolai Abraham Abildgaard uit 1800, die uitgesproken erotisch van aarde was. (Staat 3e rij links, in het verzamelplaatje).